“Kan hnam nunzia leh nunphung thangtharte thinlungah tuh a tul” tih thupui hmangin thu kan sawi dawn a, a hmasain thangtharte thinlunga kan tuh tur kan hnam nunzia leh nunphung kan tih tak chu eng nge ni ang? Kan hnam nunzia leh nunphung tam tak zingah a zawng a zain thangtharte thinlunga tuh hi a tul vek angem tihte pawh kan ngaihtuah tel erawh a tul awm e. Tun tumah chuan kan hnam nunzia leh nunphung, kan pi leh pute hunlaia an lo chin dan thin, nunze mawi leh entawn tlak, an khawsak dan chungchanga an nunphung tha tak tak, hun lo inher zela tunlai thangtharte khawvel lo inher chhuakah, khang kan pi leh pute hunlaia kan hnam nunzia leh nunphung tha tak takte kha kan theihnghilh mai lohva, kan chhawm nun zel theih nan thangtharte thinlungah a tharah kan tuh zel hi a tulin a pawimawh em em a, chutianga thangtharte thinlunga kan tuh tul ang chi thenkhat emaw chauh kan sawi hman dawn a ni.
Ka han sawi lan tel leh duh hmasak chu, khawvela hnam tinte hian an pi leh pute hunlai atanga lo chin thin dan, hnam nunzia leh nunphung ze nghet tak an nei theuh hlawm a, hetianga hnam zia leh nunphung hran neih hi thil pawimawh leh tangkai tak niin, hnam hrang hrangte kan inhriat hran a, a tha lo zawng ni lova kan inthliar hran theihna thil tangkai tak a ni. Chutiang bawk chuan keini Mizote pawh hian kan pi leh pute hunlai atang tawhin lo chin thin dan hnam zia (culture) leh hnam nunphung kan nei ve a, khang kan hnam nunzia leh nunphung tha tak takte kha; thangthar lehzel hun kan lo chuankai hian a bo telh telhin, nakinah phei chuan kan hnam zia leh nunphung pawh hre mang lova kan khawsak theih hun hi lo la thleng thei a ni. Tun dinhmunah ringawt pawh hian han ngaihtuah ta ila, kan hnamzia leh nunphung tha tak tak ni si; tam tak kan hriat mang tawh loh leh kan chin than tawh lohte pawh a awm chho ve mek zel a nih hi!
Hei hi engvang nge ni ang tih ngaihtuah tham tak a ni a, hetiang a nih avang hian kan hnam nunzia leh nunphungte kha thangtharte hian kan theihnghilh mai lova kan chhawm nun zel hi a pawimawh a, kan mithiamte leh rual u zawkte pawhin hian hetiang kawngah hian theihtawp an chhuah a, thangtharte thinlunga kan hnam nunzia leh nunphung tuh nghet zel tura tan an lak hi a tul tawh takzet a ni.
Engvanga kan hnam nunzia leh nunphung chu thangtharte thinlunga tuh a tul tak kan tih chuan, thangtharte khawvelah hian kan boruak hip, nitina kan thil tawn leh hmuh, kan khawsak phung leh kan environment hrim hrim hi a lo danglam chho ta zel a. Chutiang anih avang chuan mithiam zingah pawh hmasawnna leh hnamzia kalkawp hleithei lova ngai pawl, hmasawnna a nasat poh leh hnamzia leh nuphung (culture) tlahniam tial tial dawn nia ngai pawl an awm. Hetih lai vek hian mithiam thenkhat ve thung chuan hmasawnna leh hnamzia hi suihfin theih niin an ngai a; culture vawnhim a, tihchangtlun zel hian hmasawnna a tichak zawk nia ngai pawl an awm ve bawk.
Kan hnamzia leh nunphung hetianga kan theihnghilha a lo bo tak zel nachhan pakhat chu, hnam chak zawkte'n a chak lo zawkte beihnan ralthuam tha ber ber an hmang a, chumi hnua nghet taka an awpbeh theihna hmanraw tha ber chu an hnam zia tihdalsak hi a ni a. Chutianga hnamzia tihdal saka, a awp bet tuten an awp beha te hnamzia chu an mahni hnamzia leh nunphung mila an her danglam sak a, zawi muanga an thlak sak zel hian hnam teneu leh chak lo zawkte hnamzia chu a bo tial tial thin a ni.
Chutiangin Mizote pawh tun hma kan pi leh pute hunlai kha chuan, khaw hran hrangah Lal hran neia khawsain, tunhma atangin tu thu hnuaiah an awm ngai lova, an Lalte chuan an khua leh tuiah thuneihna tawp (Sovereign power) an nei vek a ni. Amaherawhchu, min awp bettu British-te khan “Divide and Rule” (Then darh la, awp rawh) tih policy hmangin khawvel hmun hrang hrang an awp bet a, chu “Divide and Rule” policy hmang vek chuan India ram pawh awp betin, sumdawnna hmun pakhatah an nei a, chutiang zelin Mizote pawh an awpbehna thuhnuaiah kunin kan hnamzia leh nunphung tam tak min thlak sakin min tihdal sak a, Sap ho tihdan leh chin dan kan la chhawng chho zel a. Tun dinhmunah phei chuan khawvel hmasawnna rualin Mizote pawhin ke kan pen chho ve ta zel a, hnamdangte tihdan leh chin dan nitin kan hmuin kan en thei a, mahni hnam tihdan chu thing zawk leh tha lo zawk nia ngaiin danglam duhna avang tein kan hnamzia leh nunphung chu kan thlahthlam ta tial tial a, chutiang a nih avang chuan kan hnamzia leh nunphung chu thangtharte thinlungah a thara kan tuh hi a lo tul ta a ni.
Thangtharte hian kan hnamzia leh nunphung hloh thaka changkanna kan um zel a nih chuan nakin lawkah chuan hnam ralna a thleng thei a ni tih hi kan hriat a, Sapho tih dan a ni emaw vaiho tih dan a ni emaw kan hnam tih dan aia tha zawk a ngaih fo leh leh kan chin ve thin hi hnam hralhna chikhat a ni tih pawh kan hriat a tha hle.
Kan pi leh pute hunlai atanga kan hnam ze mawi tak takte hi hnam ropui ber bera kan ngaihte zia tho a ni a, hmanlaia an ngaihsan thin chu mi huaisen leh pasaltha, mi rinawm leh tlawmngai te an ni a, chutiang mite chu nihna (title) tha leh hlu tak mai 'Pasaltha' nihna pek thin an ni a, chu nihna hlawhchhuak tur chuan sum leh paia lei chhuah mai theih ni lovin mahni ngeiin thiltiha lanchhuah tir a ngai thin.
Awle, hun kan nghah loh avangin khalam kha chu sawi tur tam tak awm mah se duhtawk rih mai ila, thangtharte thinlungah kan hnam nunzia leh nunphung tuh a tulna leh pawimawhna kan hriat rualin eng ang kan hnamzia leh nunphungte nge thangtharte thinlungah chuan kan tuh tak ang tih lam point thenkhat tlem a zawng kan sawi lang leh dawn a ni.
A hmasa bera kan hnam nunzia leh nunphung thangtharte thinlunga tuh tul nia ka hriat, pakhatnaah chuan Tlawmngaihna chungchang hi niin tlem a zawngin han sawizau hlek ta ila: Kan pi leh pute hunlaia hnam nunze mawi tak pakhat chu tlawmngaihna an ngaihlu leh tlawmngai lo bik nih hlauva midangte tana an inpek thinna kha a ropuiin tunlai huna kan tlawmngaihna leh kan pi leh pute hunlaia tlawmngaihna kha chu khaikhin ngam chi pawh a ni ta mang lo hial awm e.
Tlawmngaihna han tih hian a huam zauvin he tawngkam tawite thumal lam thum lek nisi hi sawifiah tumin lehkha phek tam takah pawh ziak ni ila, ziak tham fe a awm ngei ang. Chutiang a nih avang chuan tlawmngaihna chu a sawia sawifiah chi ni lovin thiltiha lan tir chi a ni zawk mah ti ila kan tisual tampui awm love. A bik takin chhiatni leh harsat mangan tawh nikhua-ah te Mizo tlawmngaihna hi lo lang chhuakin, he kan hnamzia mawi tak hi thangtharte thinlungah kan tuh ngheh zel hi a tul a, a pawimawh em em a ni.
Kan pi leh pute hunlai khan chhungkuaah chhiatna/thihna a lo thlenin ‘Chhungkua kan mualpho’an ti hial thin a, chutianga mi chhungkua-in mualpho tawpkhawka an inngaih hun lai chuan thalai rual leh nu leh pate pawhin an mahni hna tul zawng zawng kalsanin mitthi in lamah an kal a, mitthi chhungte mangang leh lungngai, hamhaih taka awm, tih tur ber pawh hre tawh lote chu chhawmdawlin, zan lamah inleng leh riahpui tawk thalai an awm bakah eirawngbawl leh tuichawi, zualko kal leh thlan siam thlengin tlawmngaih chhuah a ngai thin. Hei mai bakah hian thiltihna kawng hrang hrangah tlawmngaihna kan hmu nasa hle. Amaherawhchu, kan sawi lang vek seng rih si lo. Engpawh nise, tunlai thangtharte hunah hi chuan zualko kal em em ngai tawh lo mahse, khawhar in kal leh mitthi lu men leh eirawngbawl sak chungchangahte kan pi leh pute hunlaia kan hnamzia leh nunphung mawi tak kha la chhawm nung ve hram hram mah ila, hetiang kawngah hian thangtharte hian tan kan lak a ngai tawh hle. Tlawmngaihna hi a bo mai lohva kan chhawm nun zel theihna turin thangtharte thinlungah tlawmngaihna hi i tuh nghet zel ang u.
Pahnihna atana kan han sawi leh duh chu kan hnamzia leh nunphung pawimawh tak mai, hnamdangte zingah pawh Mizo kan nihna min lantir theitu pakhat chu kan incheina hi a ni. Mizo hmeichhia, thangthar nula ten puanbih kalsanin kekawr hak an ching ta a. Chutiang zelin mipa pawhin an puan ven pawt thlain kekawr kan ha ve ta bawk. Amaherawhchu, hei hi changkanna leh hmasawnna pakhatin a ken tel ve a ni a, chuvang chuan han sawisel vak ringawt theih erawh a ni lo. Hetih lai hian kan hnamzia leh nunphung vawng nung zel tur hian thangtharte hian kan hnam incheina bikte kan ngaih pawimawh a, a hun leh hmun a zira incheina kan thliar thiam erawh a pawimawh hle.
Hnamdang zingah pawh chengin khawsa mah ila, kan Mizo nula ten Mizo puan ngei mai an han bih chuan ral khat atang pawhin, ‘E, saw chu Mizo nula a ni maw?” kan ti thei nalh nalh thin a ni. Chuvang chuan kan Culture pakhat, kan incheina bik hi thangtharte hian kan ngaih pawimawh zel a, thlang Sappui ho leh hnamdang Vai emaw, tunlaia kan en lar em em Korean ho inchei dan emaw ringawt la chhawng lo hian mahni hnam inchei dan hi, kan vawn him ve a pawimawh a ni tih kan hriat thar zel theihna turin, thangtharte thinlungah a pawimawhna i tuh nghet zel ang u.
A dawt lehah chuan kan hnam nunzia leh nunphung zinga pawimawh leh tha em em chu aia upa te zahna chungchang hi a ni. Kan pi leh pute hunlai khan an mahni aia upa zawkte an zahthiam em emin ei leh in tih khawm nikhua a awm chang pawhin naupang zawkin upa zawkte an ei khalhin an bar khalh ngai lova, upa berin a bar hmasak an nghak thin a ni. Chumai ni lovin upa zawk ten naupang zawkte an tirh nikhuain naupang zawkten upa tirhna an hnial ngai lova thuawih takin an tirna hmunah an kal mai thin a ni.
Amaherawhchu hun a lo inher zel a, tunlai thangtharte hunah chuan naupang zawkte’n aia upa zawkte zahna kan tlachham tawh hle. Hnathawh kawngah leh ei leh in kawngah pawh nise, upa zawkte ngaihchan nachang kan hre mang tawh der lo. Korean Serial film kan en lar bawk a an hnam chindan leh an nunphung pakhat entawn tlak em em chu aia upate zahna an lantir nasat thinzia hi a ni awm e. Keini pawhin tunhma atanga kan hnamzia mawi em em, aia upate zahna leh an thu awihna kha tunlai thangthar hun lo inherchhuak zelah a bo mai a hlauhawm hle. Kan aia upate chu eng ang mi pawh nise kan zah thiam hi a pawimawh a, kan hnathawhna kawngah kan aia hniam zawk an ni emaw pawh nise, upa zawk an nihna kha kan zahthiam sak hi a hlu em em a ni. Aia upate zahna lan tir hi Mizo hnamzia leh nunphung timawitu a ni tih hriain thangtharte thinlungah i tuh thar zel ang u.
A tawp berah chuan kan hnamzia leh nunphung thangtharte thinlunga tuh tul tamtak awmte kan sawi lan vek sen loh avangin, a pumpuia khaikhawmna atan chuan, “Zonunmawi” tiin han sawi ta ila, Zonunmawi tih hian zau tak a huam theiin kan sawi tak zawng zawngte mai bakah kan hnamzia leh nunphung zawng zawng pawh kan huam tir thei ang.
Kan pi leh pute hunlaia an hlauh em em chu ‘Kutdawh” nih kha a ni a, chuvang chuan kawtdawh pawh an awm ngai lovin, rethei leh harsa zawkte an awm chang pawhin thenawm khawveng leh khawtlang ang pawhin an inpui a, an in chhawmdawl hram hram zawk thin. Chutiang a nih avang chuan kutdawh pawh an awm ngai lo. Mahni thiamna leh theihna hmangin theihtawpin hna an thawk a, intodelh leh midang tanpui ngai lova khawsak an tum tlat thinna te kha kan hnamzia leh nunphung mawi tak, thangtharte tana kan entawn tur pawimawh tak a va ni em!
Heng zawng zawngte hi Zonunmawi huang chhung a mi vek niin, kan sawi vek seng si lo; kan pi leh pute hunlai atang tawha kan hnamzia leh nunphung tha leh entawn tlat tak takte kha; kan theihnghilh lohva a bo mai loh nan thangtharte thinlungah i tuh nghet zel ang u. Ka lawm e.
(Note: All India Radio Station Lunglei-ah he thu hi March, 2012 khan ka record - KKA)


A ngaihnawm e...ila lang Naupang hle mai...thlalak ah chuan...
ReplyDelete